Wstęp
Burczybas to unikalny instrument muzyczny, który jest nieodłącznym elementem kultury kaszubskiej. Należy do grupy membranofonów pocieranych i ma swoich zwolenników zarówno wśród lokalnych artystów, jak i miłośników folkloru. Jego charakterystyczne brzmienie oraz wyjątkowa budowa sprawiają, że burczybas jest nie tylko instrumentem, ale również symbolem tożsamości regionalnej Kaszubów. W artykule przyjrzymy się szczegółowo budowie burczybasa, jego historii, zastosowaniom oraz różnym nazwom, pod którymi jest znany w Polsce i za granicą.
Nazwa burczybasa
Burczybas jest znany pod wieloma nazwami w różnych regionach Polski oraz w innych krajach. Na Pomorzu i Kaszubach spotkamy się z takimi określeniami jak brumbas, bąk, buk czy brantop. Różnorodność nazw odzwierciedla bogactwo lokalnych tradycji i dialektów. Na Warmii instrument ten nazywany jest hukiem, na Podkarpaciu – masiurą, a w Niemczech można go spotkać pod nazwą Brummtopf. W Ukrainie burczybas znany jest jako бугай (bugaj), a w Czechach można go znaleźć jako bulál lub bukač. Ta różnorodność nomenklatury pokazuje, jak głęboko zakorzeniony jest burczybas w kulturze ludowej i jak wiele osób ceni sobie ten instrument.
Budowa i zasada działania burczybasa
Burczybas należy do rodziny bębnów pocieranych, co oznacza, że jego dźwięk powstaje dzięki pocieraniu membrany. Instrument ma formę beczki, która najczęściej wykonana jest z drewna, blachy lub gliny. Często korpus burczybasa zdobiony jest kolorowymi malunkami, co nadaje mu estetyczny wygląd.
Na obwodzie jednego z den znajduje się membrana zrobiona ze skóry cielęcej lub koziej. W niektórych przypadkach zamiast membrany stosuje się denko z cienkiego drewna. Kluczowym elementem burczybasa jest pęk końskiego włosia, który jest przytwierdzony do membrany. W krajach zachodnioeuropejskich membrana często wykonywana jest z pęcherza krowiego lub świńskiego, a zamiast włosia używa się drewnianych prętów.
Aby wydobyć dźwięk z burczybasa, potrzebne są co najmniej dwie osoby: jedna trzyma korpus instrumentu, a druga pociera włosie palcami obu rąk. Dźwięki powstają dzięki nieregularnym wibracjom włosia, które przenoszą się na membranę, powodując jej rezonację i wydobywanie głuchych oraz brzęczących dźwięków o zmiennej wysokości. W praktyce muzycznej do wnętrza burczybasa wrzuca się czasami drobne przedmioty lub napełnia go wodą, co wzbogaca brzmienie oraz siłę dźwięku. Podczas gry włosie polewa się wodą, a dłonie zwilża, co dodatkowo wpływa na jakość dźwięku.
Historia burczybasa
Burczybas ma długą historię sięgającą czasów prehistorycznych. Bębny pocierane były używane na całym świecie do celów apotropeicznych – czyli mających na celu odpędzenie złych mocy. W zachodniej Europie burczybas znany był już od późnego średniowiecza i pełnił funkcje obrzędowe podczas różnych świąt i uroczystości.
W XIX wieku instrument ten był popularny na terenie Prus Wschodnich oraz Pomorza Gdańskiego. Jego obecność w kulturze kaszubskiej była szczególnie silna; używano go podczas adwentu, kolędowania noworocznego oraz obchodów Świąt Bożego Narodzenia i Trzech Króli. W XX wieku burczybas nadal funkcjonował w ludowych obrzędach na Kaszubach oraz w sąsiednich regionach takich jak Kociewie czy ziemia chełmińska.
Dziś burczybas cieszy się popularnością wśród zespołów folklorystycznych i kapel ludowych na Kaszubach oraz innych regionach Polski. Stał się jednym z symboli muzycznej tożsamości Kaszubów i jest wykonywany przez lokalnych artystów takich jak Augustyn Mielewczyk oraz Jerzy Walkusz.
Rola burczybasa we współczesnej kulturze
Współczesne zastosowanie burczybasa koncentruje się głównie wokół występów estradowych oraz różnego rodzaju wydarzeń kulturalnych związanych z folklorem. Instrument ten stanowi ważny element regionalnych kapel muzycznych i często pojawia się podczas festiwali ludowych. Burczybas pełni funkcję rytmiczną, wspierając inne instrumenty i dodając charakterystycznego brzmienia do utworów ludowych.
Muzyka zawierająca dźwięki burczybasa często przyciąga uwagę młodszych pokoleń, pomagając im odkrywać bogactwo lokalnej kultury. Dzięki temu instrument nie tylko przetrwał próbę czasu, ale także zyskał nowe życie w dzisiejszych czasach, będąc łącznikiem między przeszłością a teraźniejszością.
Zakończenie
Burczybas to niezwykle interesujący instrument muzyczny o bogatej historii i głębokim znaczeniu dla kultury kaszubskiej. Jego unikalna budowa i sposób wydobywania dźwięku sprawiają, że jest on nie tylko narzędziem muzycznym, ale również nośnikiem tradycji i tożsamości regionalnej. Choć współczesne zastosowania burczybasa różnią się od jego pierwotnych funkcji obrzędowych, to jednak nadal odgrywa on istotną rolę w kultywowaniu lokalnych tradycji muzycznych. Z pewnością warto poznać ten fascynujący instrument oraz docenić jego wkład w polską kulturę ludową.
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).